Put struje do vas

1. Šta su distributivne mreže?

Distributivna mreža je sistem dalekovoda, trafostanica i priključaka koji prenosi električnu energiju od visokonaponskih prenosnih sistema do vašeg brojila. Drugim riječima, to je "autoput" kojim struja putuje od elektrane do vašeg sela, grada ili ulice.

Bez dobro izgrađene distributivne mreže, čak i da imate najsavremeniju elektranu, struja ne bi stigla do vas. Zato su ove mreže ključna infrastruktura svakog društva.

2. Visoki, srednji i niski napon

Električna energija se prenosi na različitim naponima, ovisno o udaljenosti:

• Visoki napon (110 kV, 220 kV, 400 kV) – za prenos na velike udaljenosti (stotine kilometara). Koriste se ogromni čelični stubovi.
• Srednji napon (10 kV, 20 kV, 35 kV) – distribucija unutar grada i do većih industrija. Ovo su stubovi koje vidite uz puteve.
• Niski napon (400 V / 230 V) – ono što ulazi u kuće i male firme. To su kablovi na posljednjim stubovima ispred vaše kuće ili pod zemljom.

Što je napon viši, gubici tokom prenosa su manji – zato se struja prenosi na visokom naponu, a tek pred kraj se transformiše na niski.

3. Trafostanice – srce mreže

Trafostanice su objekti u kojima se napon pretvara (transformiše) sa jednog nivoa na drugi. One su nezaobilazne čvorove svake distributivne mreže. Postoje:

• Visokonaponske trafostanice (110/x kV) – spajaju prenosni i distributivni sistem.
• Srednjenaponske trafostanice (10/0.4 kV) – one koje su smještene u betonskim kabinama ili na stubovima, a snabdijevaju jednu ulicu ili dio grada.
• Kupac trafostanice – ako fabrika ili stambena zgrada ima svoj transformator, onda i oni posjeduju sopstvenu trafostanicu.

4. Nadzemni i podzemni dalekovodi

Distributivne mreže se izvode na dva načina:

• Nadzemni dalekovodi – jeftiniji su za izgradnju, ali su izloženi vremenskim nepogodama (vjetar, led, grom). Česti su na selu i prigradskim naseljima.
• Podzemni kablovi – skuplji, ali pouzdaniji i ne kvare vizuru grada. Sve više se koriste u urbanim sredinama.

Kablovi u zemlji moraju biti zaštićeni od mehaničkih oštećenja (ogradni znak "opasnost od kabla") i vlage. Njihova popravka je složenija i zahtijeva specijalnu opremu za lociranje mjesta kvara.

5. Priključak za kuću i firmu

Posljednji dio distributivne mreže je priključak – kabl ili vod koji spaja javnu mrežu sa vašim brojilom. On može biti:

• Nadzemni (tzv. "kabl sa nosačem") – čest za kuće, jeftiniji.
• Podzemni – obavezan u novijim naseljima, ljepši i sigurniji.

Sve do brojila, mreža je u vlasništvu distributivnog sistema (npr. "Elektro Bijeljina", "Elektroprivreda BiH"). Vi ste odgovorni za instalaciju poslije brojila. Prije izgradnje, potrebno je ishoditi saglasnost za priključenje i uraditi projekat.

6. Najčešći kvarovi u mreži

Iako distributivne mreže projektuju iskusni inženjeri, kvarovi su neizbježni. Najčešći uzroci:

• Oluje i gromovi – oštećuju izolatore, obaraju drveće na vodove.
• Led i snijeg – prekomjerna težina na nadzemnim vodovima može ih slomiti.
• Krađa bakra – nažalost, česta pojava koja ostavlja bez struje čitave krajeve.
• Pregrijavanje trafostanice – ako je preopterećena ljeti.
• Oštećenje podzemnog kabla – tokom iskopa (građevinski radovi).

Ekipe distribucije su u obavezi da otklone kvar u najkraćem roku, ali složeni kvarovi (poput prekinutog podzemnog kabla) mogu potrajati i do 24h.

7. Pametne mreže (Smart Grid)

Pametne mreže (Smart Grid) su modernizacija distributivnih sistema uvođenjem digitalnih mjerača, senzora i daljinskog upravljanja. One omogućavaju:

• Elektrodistributeru da vidi u realnom vremenu gdje je nestala struja i da brzo prekine kvar.
• Potrošačima da prate potrošnju putem mobilne aplikacije.
• Integraciju solarnih panela i punionica za električne automobile.
• Automatsko smanjivanje napona u vrijeme najvećeg opterećenja (time se štedi energija).

U Bosni i Hercegovini se pametne mreže postepeno uvode, prvenstveno kroz zamjenu starih brojila novim, daljinski očitanim brojilima.